Konstytucja 3 Maja, uchwalona 3 maja 1791 roku przez Sejm Wielki, była drugą spisaną konstytucją na świecie po amerykańskiej i pierwszą w Europie. Powstała w odpowiedzi na kryzys Rzeczypospolitej Obojga Narodów, groźbę rozbiorów i potrzebę reform Oświeceniowych.
W XVIII wieku Rzeczpospolita Obojga Narodów (Polska i Litwa) była państwem osłabionym przez wewnętrzne konflikty, anarchię polityczną i ingerencje mocarstw sąsiednich (Rosji, Prus, Austrii). System polityczny opierał się na zasadzie „liberum veto”, które pozwalało każdemu posłowi zerwać obrady sejmu i unieważnić podjęte decyzje, co prowadziło do paraliżu państwa. W obliczu zagrożenia rozbiorami i utraty niepodległości, grupa reformatorów, zwana „Patriotami”, podjęła próbę ratowania państwa poprzez reformę ustroju. Opracowana została przez Sejm Czteroletni (1788–1792), w którym uczestniczyli m.in. król Stanisław August Poniatowski, Ignacy Potocki, Hugo Kołłątaj i Stanisław Małachowski a dokument uchwalono 3 maja 1791 roku, w Zamku Królewskim w Warszawie.
Dokument składa się z uroczystej preambuły oraz 11 artykułów, które regulują podstawowe zasady ustrojowe, kształt przyszłego rządu, kwestie gospodarcze i społeczne, a także określają miejsce kościoła w państwie. Główne założenia Konstytucji 3 Maja:
- Zniesienie „liberum veto” i wprowadzenie większościowego głosowania w sejmie, co miało usprawnić działanie parlamentu.
- Wzmocnienie władzy wykonawczej – powołanie Rady Nieustającej jako organu rządowego.
- Ustanowienie monarchii konstytucyjnej z dziedzicznym tronem, co miało zapewnić stabilność władzy.
- Równość obywateli wobec prawa (choć z ograniczeniami, np. chłopi pozostali podlegli szlachcie).
- Ochrona praw mieszczan i częściowe ograniczenie przywilejów szlachty.
- Zapewnienie trójpodziału władzy: ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej.
Była próbą ratowania państwa i modernizacji ustroju, ale spotkała się z oporem konserwatywnych środowisk i ingerencją Rosji. W 1792 roku wybuchła wojna polsko-rosyjska, a po jej przegranej doszło do drugiego rozbioru Polski. Konstytucja została formalnie obalona przez konfederację targowicką, wspieraną przez Rosję - obowiązywała zaledwie rok. Jej upadek nastąpił po przystąpieniu króla Stanisława Augusta Poniatowskiego do konfederacji targowickiej – aktu zdrady przygotowanego w Petersburgu i podpisanego w 1792 roku w Targowicy. W wyniku wojny z Rosją i kolejnego rozbioru Polski w 1793 roku, Konstytucja 3 Maja została formalnie zniesiona, a jej oryginały były systematycznie niszczone.
Symbol walki o niepodległość, suwerenność i nowoczesność państwa polskiego.
W okresie zaborów i późniejszych zrywów niepodległościowych była inspiracją dla patriotów i reformatorów. Miała istotny wpływ na późniejsze ruchy niepodległościowe w Polsce. W okresie zaborów, gdy Polska nie istniała jako państwo, pamięć o Konstytucji 3 maja była jednym z elementów podtrzymujących tożsamość narodową i nadzieję na odzyskanie niepodległości. Obchody rocznicy uchwalenia konstytucji były formą manifestacji patriotycznej i sprzeciwu wobec zaborców. W okresie II wojny światowej Święto Konstytucji 3 Maja zostało zdelegalizowane, a po wojnie władze komunistyczne nie przywróciły jego obchodów, zastępując je świętem 1 maja. Oficjalnie zniesione w 1951 roku, powróciło do kalendarza narodowych uroczystości dopiero po powstaniu „Solidarności” – 3 maja 1981 roku.
Od 1990 roku znów jest jednym z najważniejszych polskich świąt narodowych. Obecnie jest świętem narodowym w Polsce (Święto Konstytucji 3 Maja) i symbolem polskiej tradycji demokratycznej i państwowości. Konstytucja 3 maja była pierwszym w Europie dokumentem, który wprowadzał zasady trójpodziału władzy, monarchii konstytucyjnej i praw obywatelskich.
Oryginały Konstytucji 3 Maja
W Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie przechowywane są trzy unikatowe egzemplarze Konstytucji 3 Maja. Pierwszy to tekst z tzw. Metryki Litewskiej, ocalony w Bibliotece Królewskiej. Drugi pochodzi z Archiwum Publicznego Potockich. Trzeci egzemplarz Konstytucji jest częścią liczącego 25 tomów Archiwum Sejmu Czteroletniego. Zbiór ten, zabezpieczony przez jednego z sekretarzy sejmowych, Antoniego Siarczyńskiego, trafił w 1808 r. do Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie. Po rozwiązaniu tej instytucji w 1832 r. wywieziono go do Rosji, skąd powrócił do Polski w ramach rewindykacji archiwaliów dopiero w 1964 r. W Archiwum Głównym Akt Dawnych zachował się również urzędowy druk tekstu Ustawy Rządowej z wpisem do akt grodzkich warszawskich, potwierdzony pieczęcią i podpisem pisarza grodzkiego.
Konstytucja 3 Maja 1791 r. została wyróżniona prestiżowym Znakiem Dziedzictwa Europejskiego, wpisanym na Polską Listę Krajową Programu UNESCO Pamięć Świata.
Źródło: Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego / HaloZgierz.pl
Zobacz również: 2 maja Dniem Flagi Rzeczypospolitej Polskiej
